Quy chuẩn quy hoạch không gian ngầm đô thị hiện đại

1. Không gian ngầm đô thị là gì?

Không gian ngầm đô thị được khai thác để xây dựng và vận hành các công trình phục vụ giao thông. (Nguồn: Sưu tầm)

Không gian ngầm đô thị là khu vực dưới mặt đất hoặc dưới mặt nước được khai thác để xây dựng và vận hành các công trình phục vụ giao thông, hạ tầng kỹ thuật và nhu cầu sinh hoạt, dịch vụ. Các hạng mục phổ biến gồm đường sắt đô thị, đường hầm giao thông, lối đi bộ ngầm, tầng hầm chung cư, trung tâm thương mại, bãi đỗ xe ngầm và hệ thống cống, hào kỹ thuật, đường dây điện, cáp viễn thông cùng đường ống cấp thoát nước. Việc tổ chức không gian ngầm cần gắn với quy hoạch tổng thể nhằm bảo đảm các công trình được bố trí hợp lý, hạn chế chồng lấn và thuận tiện cho vận hành lâu dài.

Quy hoạch không gian ngầm đô thị đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển đô thị hiện đại, đặc biệt tại các khu vực đông dân cư và hạn chế quỹ đất. Nếu thiếu đồng bộ, công trình ngầm có thể xung đột với hệ thống kỹ thuật hiện hữu, làm tăng chi phí thi công, sửa chữa và ảnh hưởng đến công trình lân cận. Ngược lại, quy hoạch bài bản giúp phân bổ không gian theo chức năng, dự báo nhu cầu và xác định khu vực được phép hoặc hạn chế xây dựng. Theo Nghị định 39/2010/NĐ-CP về quản lý không gian xây dựng ngầm đô thị, việc phát triển không gian ngầm cần kết hợp với quy hoạch đô thị trên mặt đất, bảo đảm an toàn, sử dụng đất tiết kiệm và bảo vệ môi trường.

2. Các văn bản và quy chuẩn quan trọng cần biết

Quy chuẩn kỹ thuật để quản lý, quy hoạch và xây dựng không gian ngầm đô thị đúng quy định. (Nguồn: Sưu tầm)

Việc nắm rõ các văn bản pháp luật, quy chuẩn kỹ thuật và tiêu chuẩn liên quan là cơ sở quan trọng để quản lý, quy hoạch và xây dựng không gian ngầm đô thị đúng quy định. Bên cạnh việc cập nhật hiệu lực của từng văn bản, cần phân biệt rõ quy chuẩn, tiêu chuẩn và đồ án quy hoạch để xác định chính xác các yêu cầu áp dụng cho từng loại công trình và điều kiện thực tế.

2.1. QCVN 01:2026/BXD về quy hoạch đô thị và nông thôn

QCVN 01:2026/BXD là quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về quy hoạch đô thị và nông thôn, được ban hành kèm theo Thông tư 46/2026/TT-BXD ban hành ngày 30/6/2026, thay thế QCVN 01:2021/BXD theo thông tin được cung cấp. Quy chuẩn quy định các yêu cầu kỹ thuật và quản lý trong hoạt động lập, thẩm định, phê duyệt, điều chỉnh và quản lý quy hoạch. Đối với không gian ngầm đô thị, việc áp dụng cần xem xét sự phù hợp với hệ thống giao thông, hạ tầng kỹ thuật, điều kiện địa hình và môi trường. Các yêu cầu cụ thể phải được đối chiếu với quy chuẩn hiện hành và đồ án quy hoạch đã được phê duyệt.

2.2. Nghị định về quản lý không gian xây dựng ngầm đô thị

Nghị định 39/2010/NĐ-CP là văn bản nền tảng về quản lý quy hoạch, xây dựng, khai thác và bảo trì công trình ngầm đô thị. Khi áp dụng, cần xem xét các nội dung sửa đổi, bổ sung còn hiệu lực, bao gồm quy định liên quan tại Nghị định 175/2024/NĐ-CP. Theo thông tin được cung cấp, Văn bản hợp nhất 48/VBHN-BXD ngày 17/6/2026 tổng hợp các quy định liên quan để thuận tiện tra cứu.

2.3. Phân biệt quy chuẩn, tiêu chuẩn và đồ án quy hoạch

Quy chuẩn kỹ thuật đưa ra các yêu cầu bắt buộc trong phạm vi áp dụng; tiêu chuẩn kỹ thuật cung cấp yêu cầu, phương pháp hoặc hướng dẫn chuyên môn theo quy định pháp luật; còn đồ án quy hoạch xác định tổ chức không gian, chức năng, vị trí và các chỉ tiêu cụ thể của khu vực. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào một quy chuẩn chung để xác định toàn bộ độ sâu, kích thước hay cấu trúc của công trình ngầm. Các thông số cần được xem xét theo loại công trình, điều kiện địa chất, thiết kế, quy hoạch được duyệt và quy chuẩn chuyên ngành có liên quan.

3. Nguyên tắc quy hoạch không gian ngầm đô thị hiện đại

Quy hoạch không gian ngầm đô thị hiện đại bảo đảm tính đồng bộ, an toàn và hiệu quả. (Nguồn: Sưu tầm)

Quy hoạch không gian ngầm đô thị hiện đại cần bảo đảm tính đồng bộ, an toàn và hiệu quả trong tổ chức, khai thác quỹ đất dưới mặt đất. Việc kết hợp hài hòa với không gian trên mặt đất, phân tầng chức năng hợp lý, tăng cường kết nối và bảo vệ môi trường là những nguyên tắc quan trọng giúp đô thị phát triển bền vững.

3.1. Kết hợp chặt chẽ không gian trên mặt đất và dưới mặt đất

Quy hoạch không gian ngầm đô thị cần được triển khai đồng bộ với quy hoạch giao thông, sử dụng đất, kiến trúc cảnh quan và hạ tầng kỹ thuật trên mặt đất. Tại khu vực có ga đường sắt đô thị, việc bố trí lối đi bộ ngầm, bãi đỗ xe, trung tâm thương mại và đường ống kỹ thuật cần tính đến lưu lượng hành khách, khả năng kết nối và nhu cầu phát triển lâu dài. Cách tiếp cận này giúp hạn chế xung đột giữa các công trình và nâng cao hiệu quả khai thác.

3.2. Phân vùng và phân tầng chức năng

Không gian ngầm cần được tổ chức theo chức năng, điều kiện địa chất và yêu cầu kỹ thuật của từng loại công trình. Quy hoạch cần xác định vị trí, hướng tuyến, quy mô, độ sâu và điểm kết nối của đường hầm giao thông, tuy nen kỹ thuật, hệ thống cống và công trình công cộng ngầm. Việc phân tầng phải dựa trên khảo sát thực tế, có tính đến mực nước ngầm, tải trọng, khoảng cách an toàn và khả năng bảo trì, thay vì áp dụng một phương án chung cho mọi khu vực.

3.3. Ưu tiên kết nối và sử dụng đất hiệu quả

Tại các đô thị có quỹ đất hạn chế, không gian ngầm giúp mở rộng khả năng bố trí giao thông, bãi đỗ xe và dịch vụ công cộng. Hiệu quả quy hoạch không chỉ nằm ở diện tích xây dựng mà còn ở khả năng kết nối thuận tiện, chi phí vận hành và tính tiếp cận đối với người cao tuổi, người khuyết tật.

3.4. Bảo vệ môi trường và thích ứng điều kiện tự nhiên

Khảo sát địa chất, địa chất thủy văn và khả năng thoát nước là cơ sở quan trọng để lựa chọn phương án xây dựng. Tại khu vực có nguy cơ ngập úng hoặc mực nước ngầm cao, cần tính đến giải pháp chống thấm, thoát nước và ứng phó sự cố. Đồng thời, quy hoạch phải hạn chế tác động đến cây xanh, di tích lịch sử, công trình hiện hữu và các nguồn tài nguyên cần bảo vệ.

4. Những yêu cầu kỹ thuật quan trọng đối với công trình ngầm

Công trình ngầm đô thị cần đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật nghiêm ngặt. (Nguồn: Sưu tầm)

Công trình ngầm đô thị cần đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật nghiêm ngặt nhằm bảo đảm an toàn kết cấu, khả năng vận hành ổn định và hạn chế tác động đến khu vực xung quanh. Trong đó, các yếu tố như phòng cháy chữa cháy, thoát hiểm, thông gió, thoát nước và bố trí hạ tầng kỹ thuật cần được tính toán đồng bộ, phù hợp với đặc điểm và chức năng của từng loại công trình.

4.1. An toàn kết cấu và công trình lân cận

An toàn kết cấu là yêu cầu hàng đầu khi quy hoạch và xây dựng công trình ngầm đô thị. Quá trình thi công có thể gây lún nền, biến dạng đất hoặc ảnh hưởng đến móng của các công trình lân cận nếu khảo sát và thiết kế chưa đầy đủ. Vì vậy, hồ sơ dự án cần đánh giá điều kiện địa chất, địa chất thủy văn, hiện trạng khu vực và phương án thi công. Đồng thời, cần xây dựng kế hoạch quan trắc, phát hiện sớm dấu hiệu bất thường và triển khai biện pháp xử lý phù hợp.

4.2. Phòng cháy, chữa cháy và thoát hiểm

Công trình ngầm cần đáp ứng các yêu cầu nghiêm ngặt về phòng cháy, chữa cháy và sơ tán khẩn cấp. Thiết kế cần xem xét hệ thống báo cháy, thông gió, kiểm soát khói, lối thoát nạn và khả năng tiếp cận của lực lượng cứu hộ. Các giải pháp phải phù hợp với loại, quy mô và cấp công trình, đồng thời tuân thủ quy chuẩn, quy định pháp luật hiện hành.

4.3. Thông gió, chiếu sáng và thoát nước

Hệ thống thông gió, chiếu sáng, cấp điện dự phòng và thoát nước cần được thiết kế theo chức năng sử dụng. Bãi đỗ xe ngầm cần chú trọng chất lượng không khí và xử lý nước thải, trong khi ga metro và lối đi bộ ngầm phải bảo đảm tầm nhìn, lưu thông hành khách và chiếu sáng sự cố.

4.4. Hạ tầng kỹ thuật dùng chung

Bố trí đường dây, đường ống trong hào hoặc tuy nen kỹ thuật là giải pháp giúp hạn chế đào đường nhiều lần, thuận tiện bảo trì và giảm xung đột hạ tầng. Tuy nhiên, hệ thống dùng chung phải đáp ứng yêu cầu về khoảng cách an toàn, phân khu kỹ thuật, khả năng tiếp cận và quy định chuyên ngành đối với từng loại công trình.

5. Các loại hình không gian ngầm phổ biến trong đô thị hiện đại

Không gian ngầm giúp tận dụng hiệu quả quỹ đất, nâng cao khả năng kết nối giao thông. (Nguồn: Sưu tầm)

Không gian ngầm là một phần quan trọng trong quy hoạch đô thị hiện đại, giúp tận dụng hiệu quả quỹ đất, nâng cao khả năng kết nối giao thông và phát triển hệ thống hạ tầng kỹ thuật đồng bộ. Tùy theo nhu cầu sử dụng và điều kiện thực tế, các loại hình phổ biến bao gồm giao thông ngầm, bãi đỗ xe, không gian dịch vụ công cộng và các công trình hạ tầng kỹ thuật dưới lòng đất.

5.1. Giao thông ngầm và ga đường sắt đô thị

Giao thông ngầm là một thành phần quan trọng trong quy hoạch không gian ngầm đô thị, bao gồm đường sắt đô thị (metro), đường hầm giao thông và lối đi bộ ngầm. Các công trình này góp phần nâng cao năng lực vận tải, hạn chế xung đột giao thông tại một số khu vực và cải thiện khả năng kết nối giữa các điểm đến. Để phát huy hiệu quả, hệ thống giao thông ngầm cần được tích hợp với xe buýt, đường đi bộ, xe đạp và các điểm trung chuyển. Việc bố trí lối lên xuống thuận tiện, biển chỉ dẫn rõ ràng và kết nối hợp lý sẽ giúp nâng cao trải nghiệm của người sử dụng.

5.2. Bãi đỗ xe và không gian dịch vụ công cộng

Bãi đỗ xe ngầm giúp tận dụng không gian dưới lòng đất, đồng thời tạo điều kiện dành quỹ đất trên mặt đất cho cây xanh, quảng trường và tiện ích cộng đồng. Bên cạnh đó, trung tâm thương mại và các khu dịch vụ ngầm có thể bổ sung tiện ích cho khu vực đông dân cư. Tuy nhiên, việc đầu tư cần dựa trên nhu cầu thực tế, khả năng kết nối, điều kiện địa chất và hiệu quả tài chính, bởi chi phí xây dựng, vận hành công trình ngầm thường cao.

5.3. Hệ thống hạ tầng kỹ thuật ngầm

Hệ thống hạ tầng kỹ thuật ngầm gồm đường dây điện, viễn thông, cấp nước, thoát nước và các tuyến kỹ thuật phục vụ đô thị. Quy hoạch đồng bộ giúp hạn chế xung đột giữa các hệ thống, thuận tiện bảo trì và giảm tình trạng đào đường nhiều lần. Với khu đô thị mới, cần dự trù không gian kỹ thuật theo nhu cầu phát triển từng giai đoạn. Đối với đô thị hiện hữu, phương án hạ ngầm phải tính đến công trình sẵn có, chi phí đầu tư và khả năng thi công, bảo đảm hạn chế ảnh hưởng đến giao thông và sinh hoạt của người dân.

6. Lợi ích của quy hoạch không gian ngầm đối với phát triển đô thị

Quy hoạch không gian ngầm mang lại nhiều lợi ích cho quá trình phát triển đô thị. (Nguồn: Sưu tầm)

Quy hoạch không gian ngầm mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho quá trình phát triển đô thị hiện đại, từ tối ưu quỹ đất, cải thiện cảnh quan đến nâng cao chất lượng giao thông và dịch vụ công cộng. Đồng thời, việc bố trí hạ tầng ngầm đồng bộ còn hỗ trợ công tác quản lý, bảo trì hiệu quả hơn, góp phần xây dựng đô thị tiện nghi và phát triển bền vững.

6.1. Tối ưu quỹ đất và cải thiện cảnh quan

Quy hoạch không gian ngầm đô thị giúp khai thác hiệu quả diện tích dưới lòng đất, đặc biệt tại những khu vực có mật độ xây dựng cao và quỹ đất hạn chế. Khi hệ thống hạ tầng kỹ thuật, bãi đỗ xe và một số chức năng dịch vụ được bố trí hợp lý bên dưới mặt đất, không gian phía trên có thể được ưu tiên cho cây xanh, quảng trường, đường đi bộ và các tiện ích công cộng. Qua đó, đô thị có thêm điều kiện cải thiện cảnh quan và nâng cao chất lượng sống. Tuy nhiên, hiệu quả sử dụng đất cần được đánh giá tổng thể, bao gồm cả diện tích dành cho lối tiếp cận, thông gió, thiết bị kỹ thuật và vận hành công trình.

6.2. Nâng cao chất lượng giao thông và dịch vụ

Việc kết nối metro, lối đi bộ ngầm, bãi đỗ xe và các điểm trung chuyển có thể giúp hành trình thuận tiện hơn, giảm xung đột giao thông tại một số khu vực. Không gian ngầm cũng tạo cơ hội phát triển dịch vụ phụ trợ, đáp ứng nhu cầu của người dân và hành khách. Hiệu quả phụ thuộc vào tính liên thông, khả năng tiếp cận và mức độ phù hợp với nhu cầu thực tế.

6.3. Tăng hiệu quả quản lý và bảo trì hạ tầng

Quy hoạch đồng bộ giúp xác định rõ vị trí, cao độ và phạm vi các tuyến kỹ thuật, hỗ trợ kiểm tra, sửa chữa và nâng cấp hệ thống. Việc cập nhật hồ sơ hoàn công cùng dữ liệu quản lý chính xác sẽ hạn chế nguy cơ xung đột khi thi công, giảm chi phí phát sinh và nâng cao hiệu quả quản lý hạ tầng đô thị lâu dài.

Quy chuẩn quy hoạch không gian ngầm đô thị hiện đại là nền tảng quan trọng để khai thác hiệu quả quỹ đất, phát triển hạ tầng đồng bộ và nâng cao chất lượng sống tại các thành phố. Để đạt hiệu quả lâu dài, công tác quy hoạch cần gắn với điều kiện địa chất, yêu cầu an toàn, khả năng kết nối và phương án quản lý, bảo trì công trình. Việc tuân thủ quy chuẩn kỹ thuật và các quy định pháp luật hiện hành sẽ góp phần hình thành không gian ngầm an toàn, tiện nghi, đáp ứng nhu cầu phát triển đô thị bền vững.